ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਊਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ ਧਾਮ ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾਤਾ ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ ਧਾਮ ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ, ਊਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਉਪਮੰਡਲ ਅੰਬ ਦੇ ਭਰਵਾਈਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪਿੰਡੀ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਲ ਭਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸਾਵਣ ਅਸ਼ਟਮੀ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾਂ ਭਗਵਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਮਾਤਾ ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ ਨੂੰ ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਮਾਂ ਸਤੀ ਦੇ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਦੇ 51 ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂਡਵ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਹ ਹਿੱਸੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਦਾ ਪੈਰ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵੀ ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਥਾ
ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਯੋਗਿਨੀਆਂ—ਜਯਾ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ—ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਪਿਆਸੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੂਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਮੌਜੂਦ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਈ ਦਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ
ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇਵੀ ਭਗਤ ਮਾਈ ਦਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜਨ-ਸ਼ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਠੂਰ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਈ ਦਾਸ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦਾਸ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਪੋਹ ਮੁਚਲੇਯਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਮਾਈ ਦਾਸ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਦੁਰਗਾ ਦਾਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਪਿਰਥੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮਾਈ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਛਪ੍ਰੋਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਲੇਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਈ ਦਾਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੌਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਛਪ੍ਰੋਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵੇ।
ਮਾਈ ਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਈ ਦਾਸ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਮਾਤਾ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੱਲ
ਮਾਈ ਦਾਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਗੇ।
ਮਾਤਾ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਾਈ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਤਕ-ਪਾਤਕ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਮਾਤਾ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰੇਗੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਤਾ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਿੰਡੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਜ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਇਸੇ ਪਿੰਡੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਪਿੰਡੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਡੋਰੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ
ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੋਰੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਡੋਰੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਚਿੰਤਪੂਰਨੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਨਵੇਂ ਸਾਲ, ਸਾਵਣ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਚੈਤਰ ਨਵਰਾਤਰੇ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਿਨ ਨਵਰਾਤਰੇ ਦੇ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੰਦਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਊਨਾ ਕੋਲ ਹੈ।